Türkiye’de sosyal politika tartışmaları çoğu zaman görünür alanlara odaklanırken bazı güncel sorun ve ihtiyaçlar, hatta krizler sessiz sedasız yol alıyor. İşte gelecek yılların önemli bir sorunu tam da bu şekilde büyüdü, alarm vermeye başladı: Bakım ihtiyacı!

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2025 verilerine göre Türkiye’de 65 yaş ve üzeri nüfus 9 milyon 583 bin 59 kişiye ulaştı. Bu sayı, toplam nüfusun yüzde 11,1’ini oluşturuyor. Nüfusun yaşlanma hızı artarken, yaşlı nüfus oranının 2030’da yüzde 13,5’e çıkması bekleniyor. Araştırmalara göre yaşlıların yaklaşık yüzde 15–20’si günlük bakım desteğine ihtiyaç duyuyor. Bu da yaklaşık 1,5 milyon yaşlının günlük bakım desteğine ihtiyaç duyduğu anlamına geliyor. Uzmanlar, önümüzdeki 20 yılda yaşlı nüfusun iki katına çıkmasını öngörüyor. Demans, Alzheimer ve kronik hastalık vakalarında yükseliş beklenmesine rağmen ailelerin bakım kapasitesinin de düşeceği öngörülüyor. Bunlar sağlık sistemiyle birlikte, doğrudan sosyal devletin kapasitesini zorlayan  gelişmeler. Yıllar içinde sorunun daha da büyüyeceğini öngörmek mümkün.

Bakım ihtiyacı bugün, bir sağlık ve sosyal hizmet meselesi olmanın çok ötesinde. Evde bakım politikasının, aileye verilen geçici nakdi yardımlar üzerinden kısıtlı bir anlayışla değil güçlü bir sosyal devlet anlayışıyla, hak temelli, nitelikli, profesyonel, güvenceli ve sürdürülebilir bir anlayışla yürütülmesi hem bakım alan hem de bakım veren kişiler açısından son derece önemli. Bu yönüyle bakım, süreklilik arz eden ve hassas yönetilmesi gereken bir yaşam meselesi, adeta yıllardan süzülmüş bir yaşam hakkı… 

Türkiye’de bakım sorumluluğu, kısmen kurumlarda ve yüksek maliyetlerle yürütülürken kısmen de maddi imkânı olan ailelerde evlerde ve yine çoğu kayıtdışı hatta kaçak yabancı uyruklu kadınlar tarafından veriliyor. Bu da ele alınması ve düzenlenmesi gereken çok önemli bir alan. Ancak bu yazıda asıl ele alacağımız konu tüm bunların dışında, bakım sorumluluğunun büyük ölçüde aile fertleri üzerine bırakılmış olması.

Objektif bir yorumla, geniş aile, kültür aktarımı belki geleneklerimiz açısından bu zemini bazı bölgeler doğalında sağlıyor olsa da o evin çoğu zaman daha genç bir ferdinin ve çoğunlukla da kız çocukları ve kadınların hayatlarının en aktif yıllarını, emeğini karşılıksız olarak bu işe adaması, toplum hayatından uzaklaşması çok önemli ve adeta görünmeyen, kanıksanmış bir olumsuzluk.

Evde bakım hizmetleri, çoğu zaman nakdi destekler üzerinden yürüyor. Oysa bakımın izlenmesi, denetlenmesi ve bunun devlet eliyle, güvencesiyle yapılması bakım alanın nitelikli destek görmesi, olası ihmal ve istismarlara karşı da güvence altında olması gerekiyor. Oysa nakit desteğine indirgenen bu yaklaşım, bakımın niteliğini de, güvenliğini de, sürdürülebilirliğini de garanti altına alamıyor maalesef. Daha da önemlisi, bu model görünmeyen bir maliyet de üretiyor. Bakım veren kişiler (çoğunlukla kadınlar) işgücü piyasasından kopuyor, sosyal güvenceden uzaklaşıyor, emeklilik hakkını kaybediyor ve zamanla yoksullaşıyor. Aslında sistemin en kritik yükünü taşıyan kesim ailenin kızları ve kadınları eğitimden, sosyal hayattan ve işgücü piyasalarından uzaklaşıyor, adeta hayattan siliniyor, zamanla güvencesizleşiyor.

Yaşlanan ve Yorgun Ülke

Türkiye hızla yaşlanıyor, yaş alıyor. Mevcut yapı korunursa, bakım ihtiyacı arttıkça ya aileler zarar görecek, yıpranacak hatta çökecek ya da kamu maliyetleri kontrolsüz biçimde yükselecek. Kurumsal bakım ise evde bakıma oranla hem çok daha maliyetli hem de her zaman insan onuruna uygun sonuçlar üretmeyebiliyor. Bu nedenle doğru ve iyi bir modelle kurgulanması gereken bakım meselesi artık ertelenebilecek bir sosyal politika başlığı değil, halk dilinde “hayat memat meselesi” diye de ifade edilen kritik bir eşik haline gelmiş durumda.

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) 4 ay boyunca faaliyet gösteren “Engelli Bireylerin Sorunlarını Araştırma Komisyonu”nun üyesi olarak yürüttüğüm çalışmalar, farklı kişi ve kurumlardan yaptığım dinlemeler, saha ve STK görüşmeleri bu sorunun devasa etkileriyle yüzleşmemi sağladı. Duyduğum vicdani sorumluluk beni, sorun-ihtiyaç tespitlerinin ardından uzmanların da destekleriyle bir model üzerine aktif şekilde çalışmaya yöneltti. 

Komisyon çalışmaları sırasında yaptığımız “Bakım Ekonomisi/Emeği Modeli” ismiyle andığımız bu sistem önerisi bakım hizmetini bir yardım kalemi olmaktan çıkarıp hak temelli bir yapıya hatta bir sektöre dönüştürebilir. Önerimiz belki de yurtdışında da benzeri olmayan bir model; evde bakım veren kişiyi profesyonel bakım elemanı haline getirmek. Neden mi? Yıllar sonra bakım desteğine ihtiyaç kalmadığında bakım verenin hem aldığı nakit destek kesiliyor hem de bakım veren kişi yılların bilgi ve deneyimine rağmen “ortada kalıyor. Oysa bu kişiyi, sistem dışına itmek yerine isterse başka bir bakım hizmetine yönlendirebilmek mümkün olabilir. Nasıl mı? Aile içindeki bakım hizmeti devam ederken kazanılan deneyimleri, dijital platformlardan da yararlanarak ve bilgiyle donatarak sertifikalandırmak, sosyal güvenlik kapsamına almak ve aynı zamanda emeklilik sürecini başlatmak, doğru bir model kurgusuyla mümkün. Bu sayede yakınına vakfettiği bakım süresini de çalışma süresi olarak kabul eden sistemin içinde, kaybolan emeği değil aksine kazanılan hakları, sosyal güvencesi, prim güvencesi, emeklilik hakkı ve mesleki statüsüyle bambaşka bir dünyaya dönüştürebiliriz. Kısaca kaybolan hatta bazen zorunlu sömürülen emek, ışıltılı bir dokunuşla bir katma değere dönüşür, adeta kapalı kalan bir enerji açığa çıkar.

Bu modelin önemli ve pozitif çarpan etkileri de olacaktır. Eğitimli, sertifikalı ve denetlenebilir bir bakım sistemi kurulduğunda, bakım yalnızca “yapılan” bir iş olmaktan çıkacak, ölçülebilir ve güvenilir bir hizmet haline gelecektir. Sonuçta bu model ile bakım hizmetinin niteliği de dönüşecek, ülke sathında güvenilir uygulaması bulunan bakım hizmeti ve bakım elemanları ortaya çıkaracaktır. 

Bu noktada bakım hizmetinin niteliğinin sürdürülebilir biçimde güvence altına alınabilmesi için, sisteme dahil olacak kişilerin yalnızca eğitim alması değil; aynı zamanda kamusal bir çerçeve içinde izlenmesi ve denetlenmesi de gerekli olacaktır. Bakım hizmeti sunacak kişilerin belirli mesleki eğitim ve sertifikasyon süreçlerinden geçerek ‘ulusal bakım sicil sistemi’ tabanına kaydedilmesi; bu kişilerin hizmet süreçlerinin izlenebilir olması, evde bakım hizmetlerinin düzenli aralıklarla yerinde izlenmesi, sosyal hizmet uzmanları eliyle denetlenmesi ve riskli durumlar için erken uyarı mekanizmalarının kurulması koruyucu önleyici destekler açısından da önemli bir güvence basamağı olacak ve hem bakım alan bireyin güvenliği hem de hizmet kalitesinin sürdürülebilirliği açısından kıymetli olacaktır.  

Kanunda Yapılması Gereken Değişiklikler

Bu dönüşüm, yalnızca bakım verenlerin değil, bakım alanların da yaşam kalitesini doğrudan etkileyecektir. Ancak bu dönüşümün sağlanabilmesi için parçalı değil, aşamalı bir kurumsallaşma gerekmektedir.

İlk aşamada; bakım hizmeti açık biçimde kamusal bir hak olmasının yanı sıra meslek tanımları ve çerçeveleri ile güçlendirilmeli, standartlar, denetim mekanizmaları ve eğitim sistemi kurgulanmalıdır. İkinci aşamada; bakım desteği sigortası ile sosyal güvence sağlanmalı, bakım emeği görünür hale getirilmelidir. Nihai aşamada ise; tüm bu yapıyı bir araya getiren müstakil bir bakım sistemi oluşturulmalıdır.

Bu çerçevede mevzuat düzeyinde de açık bir yol haritasına ihtiyaç bulunmaktadır. İlk aşamada 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu’nda yapılacak değişiklikle evde bakım hizmeti kamusal bir sosyal hizmet olarak yeniden tanımlanmalı; bakım veren statüsü, eğitim, sertifikasyon ve izleme, denetleme esasları netleştirilmelidir. İkinci aşamada 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nda yapılacak düzenlemelerle bakım sigortası sistemi kurulmalı; bakım verenlerin sigortalılık, prim ve emeklilik hakları güvence altına alınmalıdır. Nihai aşamada ise tüm bu yapıyı bütünleştiren müstakil bir bakım kanunu ile parçalı yapı ortadan kaldırılarak hak temelli ve sürdürülebilir bir sistem tesis edilmelidir.

İnşaattan Büyük Bir Ekonomi

Bu yaklaşım aynı zamanda bir istihdam kaynağı oluşturma ve işsizlik oranlarınıda düşürme potansiyeli taşımaktadır. Bu nedenle konuyu yalnızca bir sosyal politika olarak ele almak doğru değildir. Bu konu aynı zamanda istihdam, sosyal güvenlik ve kamu maliyesi açısından da bütüncül bir reform anlamına gelmektedir.

Her şeyin ötesinde uluslararası çalışmalar, bakım ekonomisine yapılan kamu yatırımlarının yalnızca sosyal fayda üretmediğini, aynı zamanda güçlü bir ekonomik kaldıraç olduğunu ortaya koymuş durumdadır. Nitekim OECD ülkelerini kapsayan analizlerde, GSYH’nin yüzde 2’si oranında yapılan yatırımın bakım sektöründe inşaata kıyasla iki katına varan düzeyde daha fazla istihdam sağladığı görülüyor. Haliyle bakım ekonomisinde yeterli ilerlemeyi sağlayamazsak bu hem önemli bir ekonomik kayıp yaşanmasına hem de bakıma ihtiyaç duyan milyonlarca vatandaşımızın ve onlara güvencesiz bakanların yaşamlarının görmezden gelinmesine yol açacaktır. 

Çocuk Bakımında Kopan Zincir

Bakım meselesi çoğu zaman yaşlılık ve engellilik üzerinden tartışılsa da aslında yaşam döngüsünün tamamını kapsar.

Çocuk bakımına dair tartışmalar da bu bütünün bir parçasıdır. Nitekim Meclis gündeminde tartışılan kanun teklifi ile doğum izinlerinin artırılması önemli bir fırsat olarak görülse de sistemde değişimi sağlayabilmek için tek başına yeterli değil maalesef. Asıl mesele, öngörülen izin süreleri sonrası bebeğe kimin bakacağı. İşte burada zincir kopuyor. Kapsayıcı ve sürdürülebilir destek sağlayacak bakım altyapısının nasıl kurulacağı kritik bir konu. 7 Nisan 2026 itibariyle TBMM Genel Kurulu’na getirilen kanunun konuyla ilgili eksiği de burada. Erişilebilir ve nitelikli erken çocukluk kreş hizmetleri olmadan, bakım yükü yeniden aileye (ve çoğu zaman yine kadına) geri dönecek. Bu durum kadının hem iş hayatından istihdamdan geri çekilmesine sebep olacak hem de çocukların gelişiminde eşitsizliklere neden olmaya devam edecektir.

Bu nedenle çocuk politikaları, bakım ekonomisinin ayrı bir başlığı değil, onun tamamlayıcı bir parçası olarak ele alınmalıdır. Gerçek bir bakım sistemi doğumdan yaşlılığa kadar uzanan, kesintisiz, devlet güvencesi ile izlenen denetlenen bir bakım mimarisi kurulabildiği ölçüde anlamlı olacaktır.

Gerçek bir sosyal devlet, bakımın yükünü bireyin omuzlarından alır, toplumsallaşmayı destekler ve bireyi yaş alırken eşitlik perspektifinde, insan onuru çatısı altında güvence altına alır.